Our Kids logo
Our Kids logo

Szkoły społeczne w Polsce

Rodzice angażują się


Akty prawne dotyczące systemu edukacji w Polsce nie definiują pojęcia „szkoła społeczna”. Ustawa z 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, której przepisy wejdą 1 września 2017 r. również nie zmieniają tego faktu, wskazując w art. 8 ust. 1, że szkoła może być placówką publiczną lub niepubliczną. Szkoły społeczne są zaliczane do szkół niepublicznych i traktowane jako jeden z tego typu szkół. By zrozumieć ich specyfikę, należy wskazać, czym różnią się szkoły publiczne od niepublicznych, a następnie – szkoły społeczne od innych szkół z grupy „niepublicznych”.

Szkoły publiczne i niepubliczne

Zgodnie z przepisem art. 18 ust. 1 prawa oświatowego od 1 września 2017 r. na polski system szkolnictwa składają się ośmioletnie szkoły podstawowe i szkoły ponadpodstawowe, wśród których wyróżniamy:

Systematykę tę uzupełniają szkoły gimnazjalne, które są obecnie wygaszane. Na każdym z tych poziomów funkcjonują zarówno szkoły publiczne, jak i niepubliczne. Szkoły publiczne i niepubliczne różni wiele cech, z których podstawowe to:

Założyciel i organ prowadzący

Szkoły publiczne mogą zakładać i prowadzić tylko jednostki samorządu terytorialnego lub organy państwa. Szkoły niepubliczne mogą natomiast być tworzone przez różne podmioty: osoby prawne inne niż jednostki samorządu terytorialnego (stowarzyszenia, związki wyznaniowe, fundacje, spółki) i osoby fizyczne. By założyć szkołę, muszą one uzyskać wpis do ewidencji placówek i szkół niepublicznych prowadzonej przez jednostkę samorządu terytorialnego zobowiązaną do prowadzenia odpowiedniego typu publicznych szkół i placówek (art. 168, ust. 1 prawa oświatowego). Jednostki samorządu terytorialnego nie mają prawa zakładać szkół niepublicznych.

Koszty nauki

Nauka w szkole publicznej jest bezpłatna, natomiast szkoły niepubliczne zazwyczaj pobierają opłaty w postaci czesnego (o wyjątkach piszemy dalej). Niektóre ze szkół niepublicznych dodatkowo pobierają tzw. wpisowe, czyli jednorazową opłatę za wpisanie na listę uczniów szkoły.

Dostępność szkoły

W szkołach publicznych obowiązuje zasada powszechnej dostępności – która nie obowiązuje z kolei w szkołach niepublicznych. W przypadku szkół podstawowych zasada powszechnej dostępności powiązana jest z tzw. rejonizacją: szkoła publiczna ma obowiązek przyjąć wszystkich uczniów z przydzielonego jej obwodu. Nie ma też prawa skreślić z listy uczniów ucznia objętego obowiązkiem szkolnym – uczeń taki może zostać jedynie przeniesiony do innej szkoły. Szkoła niepubliczna sama decyduje, których uczniów przyjmuje, stosując w tym celu określone kryteria. Może też skreślić ucznia z listy uczniów, jeśli naruszy on lub jego rodzice postanowienia statutu szkoły (np. gdy zachowanie ucznia zagraża dobru innych uczniów, klasy lub szkoły, gdy nie uzyskuje on promocji, gdy rodzice nie płacą czesnego).

Zróżnicowanie szkół niepublicznych

Szkoły niepubliczne łączy to, że są zakładane i prowadzone przez podmioty inne niż jednostki samorządu terytorialnego, zwykle pobierają opłaty za naukę i nie są zobowiązane do respektowania rejonizacji. Szkoły te jednak stanowią grupę niejednorodną, którą trudno zdefiniować. Mają różne uprawnienia, cele działalności i misje.

Szkoły niepubliczne o uprawnieniach szkół publicznych

Zdecydowana większość szkół społecznych i prywatnych to szkoły niepubliczne o uprawnieniach szkół publicznych. Oznacza to, że szkoły te, funkcjonując w ramach systemu szkolnego, realizują podstawę programową oraz stosują zasady oceniania i promowania uczniów ustalone przez ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania, umożliwiające uzyskanie świadectw i dyplomów państwowych. Powyższa zasada dotyczy wszystkich niepublicznych szkół – podstawowych, licealnych, techników, szkół branżowych czy szkół policealnych, z tym że w myśl art. 17 ust. 1 prawa oświatowego „szkoła podstawowa może być tylko szkołą publiczną lub niepubliczną o uprawnieniach szkoły publicznej”. Szkołami o takim obowiązkowym statucie są również wygaszane gimnazja, które będą jeszcze funkcjonować do końca roku szkolnego 2018/2019. Z powyższego wynika zatem, że szkoły bez uprawnień szkół publicznych mogą funkcjonować tylko na poziomie ponadpodstawowym. Są to np. szkoły policealne, artystyczne czy szkoły językowe, których celem jest kształcenie szczególnych umiejętności i kompetencji zawodowych, np.: Gdyńska Szkoła Artystyczna, Zachodniopomorska Szkoła Biznesu, Roczne Studium Projektowania i Reklamy czy Roczne Studium Zdrowia i Urody w Bydgoszczy.

Trzeba też dodać, że szkoły niepubliczne o uprawnieniach szkół publicznych otrzymują dotacje od jednostki samorządu, prowadzącej ewidencję, do której wpisana jest dana szkoła. Jednostka samorządu z kolei otrzymuje środki na ten cel w subwencji oświatowej przekazywanej z budżetu państwa. Jej wielkość jest uzależniona od charakteru szkoły i realizowanych przez nią zadań.

Szkoły niepubliczne powstałe z przekształcenia szkół publicznych

Wśród szkół niepublicznych z uprawnieniami publicznych istnieje znaczna grupa placówek, które powstały z przekształcenia szkół będących wcześniej publicznymi. Są to placówki powstałe na podstawie art. 5g. ustawy o systemie oświaty stanowiącego, że jednostka samorządu terytorialnego, będąca organem prowadzącym szkołę liczącą nie więcej niż 70 uczniów może przekazać, w drodze umowy, osobie prawnej niebędącej jednostką samorządu terytorialnego lub osobie fizycznej, prowadzenie takiej szkoły. Od 1 września przepis ten zastąpi przepis art. 9 ust. 1 prawa oświatowego w niemal identycznym brzmieniu. Dodano jednak do niego, że takie rozwiązanie będzie możliwe tylko wtedy, jeśli przekazywana szkoła nie będzie jedyną szkołą danego typu prowadzoną przez daną jednostkę samorządu terytorialnego. Nie wnikając w szczegółowe rozważania prawne, należy podkreślić, że ideą tego przepisu było i jest umożliwienie społecznościom lokalnym przejmowania małych, zazwyczaj wiejskich szkół publicznych, zagrożonych likwidacją. Cechą zaś charakterystyczną tych szkół jest to, że po przekształceniu szkoły te należą wprawdzie do kategorii szkół niepublicznych, ale są nadal szkołami publicznymi, ponieważ nauka w nich jest nieodpłatna – szkoła funkcjonuje dzięki subwencji oświatowej. Tak też nazywa te szkoły Ministerstwo Edukacji Narodowej, tłumacząc, że szkoła taka nadal realizuje publiczne zadania oświatowe, realizuje podstawę programową, organizuje egzaminy według wytycznych ministerstwa, podlega nadzorowi kuratorium.

Według MEN taka szkoła jest „publiczną”, bo spełnia warunki umożliwiające dostęp do powszechnej i bezpłatnej edukacji, mimo że prowadzi ją podmiot inny niż jednostka samorządu terytorialnego . Przywołany wyżej przykład pokazuje, że niejednorodność grupy szkół niepublicznych ujawnia się nie tylko na poziomie ich uprawnień, lecz także sposobu finansowania, organizacji, misji i celów ich działalności. MEN, w cytowanym komentarzu do skargi Związku Nauczycielstwa Polskiego do Trybunału Konstytucyjnego, w której związek ten wskazał na możliwość naruszenia konstytucyjnego prawa do bezpłatnej nauki po przekształceniu szkoły publicznej w niepubliczną, tłumaczył, że w podziale na szkoły publiczne i niepubliczne nie chodzi o to, kto prowadzi daną szkołę, ale czy spełnia ona warunki umożliwiające dostęp do powszechnej i bezpłatnej edukacji.

Szkoły prywatne vs szkoły społeczne

Jak już wspomniano, szkoły niepubliczne mogą zakładać zarówno osoby fizyczne, jak i prawne: stowarzyszenia, fundacje, organizacje społeczne, spółki. Tak zwane szkoły społeczne najczęściej zakładane są przez stowarzyszenia, fundacje lub organizacje społeczne. Deklarują wyłącznie misję edukacyjną – jeśli pobierają czesne, to zapewniają, że pozyskane tak środki są przeznaczone wyłącznie na funkcjonowanie szkoły, a prowadzący ją organ nie czerpie z nich zysku. Na podstawie tego kryterium szkoły społeczne odróżniane są od grupy szkół niepublicznych, nazywanych prywatnymi, które zakładane są przez osoby fizyczne i nastawione na działalność komercyjną, mającą przynieść zysk. Osobną kategorię stanowią tu szkoły prowadzone przez organizacje wyznaniowe – zaliczane do społecznych, ale będące ich specyficzną odmianą.

Która droższa, a która tańsza

W powszechnym odczuciu szkoły prywatne są traktowane jako drogie, bo nastawione na zysk, a szkoły społeczne, w tym prowadzone przez organizacje wyznaniowe, jako tanie, ponieważ są szkołami non-profit. W praktyce nie jest to regułą – wysokość czesnego zależy bardziej od regionu kraju, wielkości miejscowości, w której funkcjonuje szkoła (w dużych miastach jest po prostu drożej), jej oferty (liczby zajęć pozalekcyjnych, w tym zwłaszcza liczby godzin języków obcych, zajęć sportowych) i prestiżu szkoły, a nie od statusu organu prowadzącego. Szkoły społeczne, które dorobiły się „marki”, miewają również wysokie czesne, a nierzadko dotyczy to również szkół prowadzonych przez organizacje wyznaniowe.

Przykładowo w Pierwszej Społecznej Szkole Podstawowej im. Dzieci Zjednoczonej Europy w Gdyni w roku szkolnym 2016/2017 czesne wynosiło od 760 do 830 zł za miesiąc nauki. Jego wysokość była uzależniona od etapu edukacyjnego i profilu klasy. W Zespole Szkół Społecznych nr 2 w Poznaniu miesięczne czesne wynosiło 720 zł – bez różnicowania na etap edukacyjny. Natomiast za miesiąc nauki w Społecznej Szkole Podstawowej w Kwidzynie trzeba było zapłacić 250 zł. W Zespole Szkół Ogólnokształcących nr 1 STO w Warszawie w roku szkolnym 2016/2017 opłata za miesiąc nauki w każdej szkole wynosiła 1300 zł. Niektóre szkoły społeczne przyznają zniżkę rodzicom, którzy posyłają do nich jednocześnie dwoje lub więcej dzieci. Przykładowo w poznańskiej Społecznej Dwójce opłata za pierwsze dziecko wynosi w takiej sytuacji 720 zł, za drugie 630 zł, a za trzecie 90 zł.

Dla porównania podajemy kilka przykładów cen z tzw. szkół prywatnych: w Prywatnej Szkole Podstawowej nr 92 w Warszawie czesne za rok szkolny wynosi 15000 zł i płatne jest w 12 równych ratach po 1250 zł. Również w warszawskiej Prywatnej Szkole Podstawowej nr 69 miesięczne czesne wynosi 870 zł i płatne jest przez 12 miesięcy. W Niepublicznej Szkole Podstawowej nr 1 w Krakowie miesięczna opłata za naukę wynosi 500 zł, ale w zlokalizowanej w tym samym mieście Open Future International School 1122 zł miesięcznie (w przypadku uiszczania opłaty przez 10 miesięcy) lub 935 zł miesięcznie (w przypadku uiszczania opłaty przez 12 miesięcy).

Szkoła społeczna jako szczególny typ szkoły niepublicznej

Trudno jednoznacznie scharakteryzować poszczególne typy szkół składające się na niepubliczną edukację w Polsce. Dążąc do sformułowania pewnej charakterystyki szkół społecznych, można wyłonić kilka kryteriów odróżniających je od innych szkół niepublicznych, trzeba jednak pamiętać, że cechy te nie zawsze występują i należy je traktować raczej jako tendencję. Szkoła społeczna, to:

1. Szkoła założona przez podmiot społeczny

Szkoły społeczne to szkoły najczęściej tworzone przez stowarzyszenia i organizacje społeczne, fundacje, zakładające działalność non-profit. W większości szkoły te pobierają czesne, ale nie w celach zarobkowych. Deklarują, że całość środków pozyskanych z czesnego przekazywana jest na realizację celów statutowych szkoły. Z uwagi na ten fakt szkoły społeczne są często uważane za tańsze od tzw. prywatnych, ale nie jest to regułą.

Nazwa „szkoła społeczna” być może przyjęła się stąd, że w początkowym okresie powstawania tego typu szkół ich założycielem najczęściej było Społeczne Towarzystwo Oświatowe (STO) i wiele szkół prowadzonych przez STO ma w swojej nazwie przymiotnik „społeczna”. Genezy nazwy można jednak również upatrywać w fakcie, że szkoły te powstają często z inicjatywy społecznej rodziców, a także w tym, że są nastawione na kształtowanie kompetencji społecznych swoich uczniów. Ma to swoje konsekwencje w sposobie organizacji i funkcjonowania omawianych szkół.

2. Szkoła angażująca rodziców

Cechą charakterystyczną szkół społecznych jest mocne angażowanie rodziców w proces organizacji edukacji. Rodzice, będąc często członkami stowarzyszeń prowadzących szkołę, określają, na co będą wydatkowane pieniądze z przychodów szkoły, mają też wpływ na zatrudnianą kadrę, z którą następnie ściśle współpracują. Jednocześnie szkoły społeczne akcentują podmiotowość ucznia.

Pierwszą szkołą społeczną w Polsce było założone w 1989 r. z inicjatywy Krystyny Starczewskiej Liceum Ogólnokształcące przy ulicy Bednarskiej w Warszawie. Obecnie jest to Zespół Społecznych Szkół Ogólnokształcących Bednarska, obejmujący szkoły wszystkich etapów edukacyjnych. W szkołach Bednarska funkcjonuje system demokratyczny z trójpodziałem władzy: jest Szkolny Sejm, jest Rada Szkoły i szkolny Sąd. Członkowie każdej z tych instytucji są wybierani co roku w wyborach powszechnych, spośród uczniów, nauczycieli, rodziców i absolwentów. Uczniowie w tej samej mierze co rodzice i nauczyciele decydują o sprawach szkoły. Szkoła ma własną konstytucję. Organem prowadzącym szkołę jest Towarzystwo Przyjaciół I Społecznego Liceum Ogólnokształcącego.

Wspomniane Społeczne Towarzystwo Oświatowe, które obecnie posiada ok. 80 kół terenowych w całym kraju i prowadzi 150 szkół różnego typu, tak definiuje cel swojej działalności: „STO, założone przez rodziców i nauczycieli zbuntowanych przeciwko jednolitej, komunistycznej oświacie, powstało z mocnego pragnienia wolności, w której powinny wzrastać nowe pokolenia. Dzięki temu pragnieniu stworzono system edukacji, jakiego przedtem nie było.

Koncepcja STO polega na harmonijnym połączeniu edukacji i wychowania. Ten jasny cel wymaga spełnienia wielu warunków, wśród których podstawowe znaczenie ma współpraca rodziców i nauczycieli oparta na wzajemnym zaufaniu. Nauczyciele, uczniowie, rodzice razem kształtują szkołę, akceptując podstawowe zasady i reguły, takie jak uczciwość, rzetelność, wzajemny szacunek, empatia; są to zasady na tyle ogólne, że ani wyznawana religia, ani ulubiona opcja polityczna nie wchodzą z nimi w konflikt, i na tyle konkretne, że mogą być podstawą tworzenia prawdziwej wspólnoty obywatelskiej”.

3. Szkoła kształtująca kompetencje społeczne uczniów

Szkoły społeczne kładą duży nacisk na kształtowanie kompetencji społecznych swoich wychowanków. „Chodzi o ukształtowanie ucznia jako osoby: w sensie umysłowym, społecznym, kulturalnym, fizycznym” – czytamy w założeniach działalności STO.

Wartości przyświecające szkołom społecznym ujmowane są w ich statutach, znajdują też odzwierciedlenie w postaciach patronów szkół, eksponowane są na stronach internetowych w postaci cytatów i mott, czasami są też wkomponowane w koncepcję graficzną logo i innych elementów identyfikacji wizualnej szkoły. Przykładowo w logo Zespołu Szkół Społecznych nr 1 im. św. Urszuli Ledóchowskiej w Poznaniu umieszczono wyrazy „miłość” i „mądrość”. Działalności Społecznej Szkoły Waldorfskiej w tym samym mieście przyświecają słowa Janusza Korczaka: „Przede wszystkim należy nauczyć dziecko patrzyć, rozumować i kochać”. Zespół Szkół Społecznych nr 1 w Rzeszowie im. Ks. Jana Twardowskiego na sztandarze ma wypisane „prawdę”, „dobro” i „piękno”.

4. Szkoła kameralna, o małej liczbie uczniów w klasach

Szkoły społeczne deklarują mniejszą liczbę uczniów w klasach – najczęściej 15-17, tłumacząc, że kameralność daje uczniom poczucie bezpieczeństwa, nie dopuszcza do anonimowości, ułatwia indywidualizację. W szkołach przejętych przez stowarzyszenia (ze względu na małą liczbę uczniów, ta liczebność jest jeszcze mniejsza, a klasy czasami są łączone.

5. Szkoła bogatej oferty zajęć dodatkowych

Szkoły społeczne podkreślają też swoją bogatą ofertę zajęć dodatkowych: zwłaszcza więcej godzin języków obcych czy sportu. Wskazują na indywidualizację procesu nauczania, autorskie programy i innowacyjne metody. Kładą duży nacisk na profesjonalizm nauczycieli, często realizują projekty edukacyjne.

6. Szkoła uczniów w mundurkach

W niektórych szkołach społecznych uczniowie noszą strój szkolny – czyli tzw. mundurki. Mają one jednolite kroje i kolory, opatrzone są logo szkoły. Koszty stroju ponoszą zwykle rodzice. Zdarzają się różne wersje strojów – na przykład codzienne, galowe, sportowe.

Opis Szkoły:


The British School

  • Warsaw, Poland
  • Grades: Preschool/Kindergarten (2.5 years) to Grade 12
  • Day school (Coed)

The Canadian School of Warsaw

  • Warszawa, Poland
  • Grades: Preschool/Kindergarten (2.5 years) to Grade 8
  • Day school (Coed)

Monnet International School

  • Warszawa, Canada
  • Grades: Preschool/Kindergarten (24 months) to Grade 12
  • Day school (Coed)